W czym praktyka jogi może pomóc człowiekowi współczesnemu? Odpowiedź na to pytanie znajdujemy w klasycznym traktacie autorstwa Patańjalego - Jogasutrach, gdzie czytamy iż „praktyka jogi daje człowiekowi możliwość uniknięcia bólu, który może oczekiwać na niego w przyszłości”. Dotyczy to zdrowia – fizycznego, fizjologicznego i psychicznego – zdrowia postrzeganego jako stanu ciała i ducha, i to stanu, nad którym sami pracujemy. Patanjali mówi w swoim traktacie o kultywowaniu zewnętrznej i wewnętrznej czystości – oznaczającej nie tylko prawidłowe ćwiczenie kończyn i narządów ciała, ale także właściwy dobór diety, odpoczynek i w konsekwencji fizyczną i psychiczną równowagę. Wynikiem praktykowania tej czystości staje się harmonia – ciała, umysłu i ducha, i to właśnie ona staje się gwarantem naszego zdrowia.
Holistyczne systemy zdrowotne zyskały sobie w świecie zachodu dużą popularność. Takim systemem indyjskim, z którym hatha joga pozostaje w bliskim związku jest Ayur Veda (rozumienie, widzenie życia). I tak, jak ayurveda jest rozumieniem ciała, umysłu i ducha, tak joga jest nauką o integracji tych elementów. Czytamy w Vedach, „iż doskonałe ciało jest podstawą wszelkiego działania”. Czyniąc ciało podstawą ewolucji człowieka, i joga, i ayurveda mają ten sam cel – w pełni zaktualizować ludzkie możliwości.
Według filozofii jogi zaburzenia zdrowotne, pojawiają się wskutek braku równowagi między trzema cechami tkwiącymi w naturze świata i umyśle, które objawiają się w zachowaniu człowieka. Są to guny – sattva (jasność, czystość), rajas (dynamizm) i tamas (inercja). Cechy te zakłócają pracę umysłu, prowadząc do zaburzeń w funkcjonowaniu ciała. Jogi, mimo że posiada ona potencjał uzdrawiania w znaczeniu cywilizacyjnym, nie należy postrzegać jako terapii – joga bowiem to „citta vrtii nirodhah” – dążenie do uspokojenia, wyciszenia poruszeń świadomości, zaś zdrowie, szczęście, pokój i równowaga są korzyściami, które na tej drodze się pojawiają. Korzyściami, trzeba dodać, jakże cennymi. Praktyka jogi to proces uzdrawiania samego siebie od wewnątrz, zaufanie naturze i wspomożenie organizmu w taki sposób, aby funkcjonował on jak najwydajniej i jak najskuteczniej. Praktyka hatha jogi nie jest uniwersalnym panaceum na wszystkie dolegliwości. Praktyka asan nie jest lekarstwem, a środkiem wspomagającym proces uzdrawiania – a więc jest procesem ustanawiania wewnętrznej równowagi.
Mówiąc o terapii poprzez jogę, mówimy również o tym, że: „nic tak nie rujnuje człowieka jak fizyczny bezruch”. Żadna bowiem inna tkanka nie wpływa tak głęboko na układ krążenia, oddychania, narządy wewnętrzne, jak tkanka mięśniowa podczas pracy fizycznej.Jest powszechnie wiadomym, iż systematyczne ćwiczenia wpływają korzystnie na pracę przewodu pokarmowego i gruczołów dokrewnych, doskonaląc gospodarkę hormonalną i enzymatyczną, która wpływa na system obronny organizmu i podnosi jego odporność na choroby. Kiedy w ciągu dnia pracujemy, podczas snu mózg dokonuje selekcji informacji, porządkuje, magazynuje, część wyrzuca. Praca, jakiej podejmuje się nasz umysł kiedy nie równoważymy jego aktywności aktywnością ciała szybko prowadzi do przeciążenia – pojawia się niepokój i lęk, który będzie szukał ujścia. Najczęściej znajduje to ujście poprzez ciało.Nękający nas stres, to stres zachodzący nie tylko w naszej głowie. Do krwiobiegu dostaje się kortyzol – hormon, którego działanie podnosi ciśnienie, sprawia, że słabnie system odpornościowy organizmu, metabolizm zostaje zaburzony i zaczynamy czuć się źle. Odpowiednio dobrany wysiłek fizyczny potrafi w takiej sytuacji obniżyć napięcie mięśni, przyspieszyć usuwanie produktów przemiany materii i zwiększyć wydzielanie endorfin – hormonów odpowiedzialnych za nasze lepsze samopoczucie Praktyka asan wydaje się tutaj optymalnym wysiłkiem fizycznym. Ćwiczenie asan oddziałuje bowiem nie tylko na poziomie fizycznym – nie dotyczy jedynie mięśni, ale również fizjologicznym, biochemicznym i psychicznym. Sthiram sukkham asanam – asana jest pozycją przynoszącą stabilność ciała i umysłu. Mądrość asany to nie tylko doskonalenie ciała, ale także ćwiczenie charakteru i ważna forma rozwoju osobowości. Jeżeli trwamy w bezruchu, to poddajemy się niszczącej sile inwolucji. Kiedy ustaje aktywność ciała, nastaje wzmożona, choć niekoniecznie twórcza aktywność umysłu.
Podczas wykonywanie asan:
Ogólnymi efektami fizjologicznymi są: poprawa postawy, siły i wydolności organizmu, odporności, normalizacja wagi, lepiej śpimy i odczuwamy mniejszy ból w przypadku różnych dolegliwości;W miarę praktyki zaczynamy odczuwać także efekty psychologiczne – rośnie świadomość naszego ciała i jego możliwości, poprawia nam się nastrój i subiektywne postrzeganie własnej osoby, w większym stopniu akceptujemy samych siebie i pełniej się samorealizujemy, utrzymujemy pełniejsze związki społeczne, rzadziej dręczy nas niepokój, depresja i jesteśmy mniej skłonni do agresywnych zachowań; wzrastają nasze możliwości psycho–motoryczne i kognitywne – wzrasta stopień uwagi i koncentracji, lepiej zapamiętujemy i szybciej się uczymy, rośnie głębia naszej percepcji. W coraz większym stopniu uzyskujemy psychiczną równowagę;Na poziomie najbardziej organicznym dochodzi do zmiany profilu biochemicznego – we krwi pojawiają się substancje przeciwdziałające depresji i antyoksydanty, obniża się poziom cholesterolu, glukozy, sodu i trójglicerydów, podwyższa natomiast poziom adenozynotrójfosforanów (ATP) – związku odpowiedzialnego za biosyntezę kwasów tłuszczowych i kumulację energii), praca układu wydzielania wewnętrznego ulega optymalizacji
• serce – wytrenowane serce mniej się męczy przy tym samym wysiłku, pracuje bardziej ekonomicznie i ma większe możliwości rezerwowe;
• mózg – poprawa ukrwienia, koncentracji, uwagi i funkcji intelektualnych;
• płuca – lepsze wykorzystanie pojemności płuc, wzmocnienie mięśni oddechowych, sprawniejsze oczyszczanie oskrzeli;
• skóra – lepsze ukrwienie, opóźnienie procesów starzenia, młodszy wygląd;
• stawy – większy zakres ruchów i odporność na urazy;
• kości – elastyczniejsze, mniej podatne na odwapnienie i tym samym odporne na złamania;
• mięśnie – lepsza wytrzymałość i siła, możliwość dłuższej pracy bez zmęczenia, prawidłowy stan napięcia–lepsza sylwetka;
• krew – dostarcza więcej tlenu do tkanek, lepsza eliminacja zbędnych produktów przemiany materii, poprawa składu lipidów – mniej „złego”, więcej „dobrego” cholesterolu, lepsza regulacja poziomu cukru we krwi;
• psychika – poprawa obrazu własnego JA, satysfakcja z własnej sprawności, chęć do czynu, łatwiejsze radzenie sobie ze stresem;
• system nerwowy – lepsza koordynacja ruchowa, szybszy refleks;
• przewód pokarmowy – lepsze trawienie, normalizacja apetytu, mniej problemów z zaparciami;
• tkanka tłuszczowa – systematyczny, długotrwały wysiłek fizyczny sprzyja spalaniu nadmiernej tkanki tłuszczowej;
• naczynia krwionośne i limfatyczne – poprawia krążenie krwi i limfy, przeciwdziała powstawaniu zmian miażdżycowych, normalizacja ciśnienia krwi.
Oddziaływanie asany jest zatem wielopoziomowe, aczkolwiek uwarunkowane równie wielopoziomowym jej wykonywaniem – związane jest ono z nadawaniem fizycznej formy, obudzeniem psychicznej uważności prowadzącej nas znów do ciała – tym razem jednak do świadomego odczuwania zachodzących w nim procesów i w końcu systematycznego budowania pomostu pomiędzy odczuwaniem, a świadomym postrzeganiem i działaniem. W doskonałej asanie dochodzi do pełnej integracji ciała, oddechu, zmysłów, umysłu i wiedzy. Taką integrację nazywa Patanjali jogą. Efektu tego nie da się oczywiście osiągnąć w trakcie kilkumiesięcznego kursu. Proces doskonalenia asany trwa całe życie, wymagając od ćwiczącego uwagi i poświęcenia. Patanjali w Jogasutrach mówi o witaminach, które odnaleźć powinien w sobie praktykujący – są to wiara, śmiałość, odwaga, całkowita koncentracja oraz doskonała pamięć. Jakości te zezwalają adeptowi jogi na świadome i nieustające doskonalenie siebie.
Joga jest ponadczasową, praktyczną nauką zajmującą się fizycznym, moralnym, psychicznym oraz duchowym zdrowiem człowieka jako całości.
Słowo „joga” pochodzi od sanskryckiego rdzenia yuj i oznacza: wiązać, łączyć, przywiązywać, kierować, skupiać na czymś uwagę, używać i stosować, jednoczyć. Jogin, to człowiek idący drogą jogi – poddaje on dyscyplinie intelekt, emocje, wolę, dążąc do duchowej równowagi, pozwalającej mu z kolei odnosić się do wszelkich aspektów życia ze zrozumieniem i spokojem.
Kiedy wskutek ćwiczenia jogi cichną zjawiska w umyśle, intelekcie i ego, jogin realizuje siebie dzięki łasce ducha, który w nim jest. Wtedy poznaje wieczną radość, której nie można doświadczyć zmysłami, ani pojąć rozumem. Niezmiennie trwa on w tym stanie. Odnalazł skarb największy, nie istnieje na to już nic wyższego. Nie zachwieje człowiekiem największe nawet nieszczęście, jeśli skarb ten posiadł. Uwolnienie się od kontaktu z cierpieniem i smutkiem – oto jest prawdziwy sens jogi.
Bhagawadgita 6, 18-23
Licząca blisko 5 tysięcy lat tradycja, wypracowała różnorodne środki pozwalające realizować powyższy sens. Różne są drogi (margi), którymi człowiek może podążać ku wewnętrznemu zjednoczeniu i wykraczaniu poza swoją skończoność.
Człowiek aktywny realizuje siebie poprzez karma–margę – jogę czynu. Pracę, której się podejmuje lub, która jest mu przeznaczona wykonuje z radością i spokojem. Jego działania są odpowiedzią na wewnętrzną potrzebę pomocy innym i nie oczekuje on za nie nagrody.
Jogin na drodze karmy działa ciałem, umysłem, intelektem, zmysłami dla samooczyszczenia, nie przywiązując się ( nie kierując się ego).
Przywilejem twym jest sama praca, nigdy zaś jej owoce. Nie pozwól by owoce twego działania stały się jego motywem i nigdy nie ustawaj w pracy. Pracuj (...) wyzbywając się egoistycznych pragnień. Niech nie wpływa na ciebie ani sukces, ani porażka. Ta równowaga nazywa się jogą.
Bhagawadgita 6,16-17
Praktykowana w ten sposób joga to także mądrość w pracy, umiejętność godzenia różnych czynności i umiar.
Joga nie jest dla tego, który za dużo je, ani kto się głodzi. Nie jest dla tego, kto za dużo śpi, ani dla tego, kto nie zna miary w czuwaniu. Poprzez umiarkowanie w jedzeniu i odpoczynku i uregulowaną pracę oraz odpowiedni stosunek snu i czuwania niszczy joga wszelki ból i smutek.
Upaniszada Katha 3, 10-11.
Człowiek uczuciowy podąża bhakti margą – drogą miłości i pobożności, na której ostateczne połączenie jest rezultatem poddania się bogu osobowemu. Praktyka na tej drodze związana jest z rytuałem, modlitwą i poświęceniem, dzięki którym osobowe „ja” jednoczy się z boskością, wszechświatem, duchem wszystkich i wszystkiego i staje się czystą świadomością.
Człowiek o nastawieniu intelektualnym wybiera jnana margę, gdzie wzrastanie i rozwój jest następstwem poznania i nieustannego dążenia do zdobywania wiedzy. Praktykujący na tej drodze osiąga wyzwolenie poprzez uważność i zrozumienie natury świadomości. Obserwacja i kontemplacja przeobraża zdobytą wiedzę w duchową mądrość.
Człowiek refleksyjny realizuje siebie poprzez opanowanie umysłu. Podąża yoga margą
Człowiek, który przezwyciężył swój umysł, zmysły, namiętności, myślenie i rozum – jest królem wśród ludzi. Jest gotowy do raja yogi (...)Posiada wewnętrzne światło.
Raja yoga zakłada zupełne opanowanie całego siebie. Ujęta w ten sposób przez Patańjalego ponad 2 tysiące lat temu w traktacie Jogastury joga, stanowi jeden z sześciu ortodoksyjnych systemów indyjskiej filozofii. W pierwszym rozdziale tego traktatu Patańjali definiuje ją jako citta-vrtti-nirodhah – powściągnięcie, zatrzymanie zjawisk, poruszeń świadomości, umysłu. W swoich sutrach Patańjali nigdy nie mówi, że jego nauka jest raja jogą –nazywa ją asthanga – jogą ośmioczęściową.
W Hatha Yoga Pradipika - innym traktacie na temat jogi, jej autor Svatmarama tą samą drogę nazywa hatha yogą. Słowo hatha oznacza siłę, moc, zdecydowany, konsekwentny wysiłek, jak również spotkanie w równowadze aktywnego elementu słońca i pasywnego elementu księżyca. Praktyka hatha jogi bazuje na asanach (pozycjach jogicznych), pranayamie (kontroli, opanowywaniu oddechu) i medytacji. Fizyczna praktyka traktowana jest bądź jako przygotowanie do kontemplacji, bądź sama w sobie uważana jest za medytacją w ruchu. Praktyka ma za zadanie oczyścić ciało i zrównoważyć poziom życiowej energii – prany.
Mimo iż technologia hatha jogi ukierunkowana jest w sposób szczególny na potencjał ciała ( pojmowanego jak psychofizyczna całość), to właściwym jej celem jest jego przekroczenie – uczynienie z niego narzędzia transcendencji. W Jogasutrach przekazane zostały praktykującym wskazówki dla duchowego wzrostu i osiągania doskonałości w kształtowaniu swojego ciała i umysłu. Joga pozostaje jednak systemem ponadreligijnym.
W obrębie hatha jogi rozwijają się różne style praktyki, będące często pokłosiem pracy wybitnego nauczyciela. Wybór stylu przez praktykującego oznacza wybór jednej ze ścieżek prowadzących jednak na szczyt tej samej góry.
Do najpopularniejszych ścieżek w świecie zachodnim należą:
Joga według metody Iyengara storzona przez Bellur Krishnamachar Sundararaję Iyengara. Ur. w 1918 roku na południu Indii, w rodzinie bramińskiej pierwszy kontakt z jogą zawdzięczał swemu szwagrowi Śri Krishnamacharyi. W wieku lat osiemnastu rozpoczął nauczanie w Punie – dziś siedzibie Ramamani Iyengar Memorial Yoga Institute. Z eksperymentowania na własnym ciele, wieloletniej analizy tekstów źródłowych, z obserwacji uczniów udało się Iyengarowi stworzyć kompletny system i właściwy tylko jemu sposób praktyki asan. Iyengar jest ojcem sześciorga dzieci – dwoje z nich – Gita i Praśant nauczają dziś w Instytucie, prowadząc z sukcesami własne międzynarodowe warsztaty. Wybierając taki sposób życia Iyengar udowodnił, iż obarczony rodziną, zaangażowany w aktywności, jakie niesie za sobą cywilizacja współczesna, człowiek może z powodzeniem uprawiać jogę. Z końcem lat czterdziestych jego praca spotkała się z międzynarodowym uznaniem. W gronie jego uczniów znaleźli się między innymi filozof Jiddu Krishnamurti, Yehudi Menuhin, Elżbieta – królowa Belgii, Witold Małcużyński, Aldous Huxley, zaś tuż za nimi tysiące ludzi Zachodu, którzy począwszy od lat sześćdziesiątych mogą systematycznie doskonalić swoją praktykę w ramach szkoleń i warsztatów organizowanych przez kolejne pokolenia uczniów i samego Iyengara.Metoda przezeń opracowana to, jak mówi sam jej twórca – medytacja w ruchu, kontemplacja w działaniu. To joga, która jest nie tylko terapią ciała, ale również psychiki i ducha. Charakteryzuje się niezwykłą precyzją ruchu, dyscypliną pracy, która okazuje się najskuteczniejszą drogą do pokonywania istniejących w organizmie ograniczeń i znoszenia nieprawidłowości jego funkcjonowania. Iyengar jest wynalazcą całego systemu przyrządów wspomagających ćwiczenia; tj. kostek, wałków, pasków, krzeseł, umożliwiających praktykę także osobom starszym, mniej sprawnym, chorym czy kontuzjowanym. Osoby te mogą w ten sposób korzystać z dobrodziejstwa asan, których wykonywanie w innym przypadku nie byłoby możliwe. Charakterystyczne dla tej metody jest również ćwiczenie według konkretnych sekwencji i grup asan, z których każda wywołuje odmienne efekty psychofizyczne; pozycje stojące wzmacniają i silnie tonizują organizm skłony do przodu działają uspokajająco; wygięcia w tył energetyzują ciało i poprawiają nastrój; pozycje odwrócone mają natomiast najsilniejsze działanie regeneracyjne Asany z poszczególnych grup można poukładać w odpowiednie zestawy zależnie od wieku, stanu zdrowia, płci, czy samopoczucia.
Joga Sivananda – której twórcą był dr Kuppuswami - Svami Sivananda ur. w 1887 r, lekarz, znany ze swojej humanitarnej postawy, zainspirowany mądrością jogi i wedanty zdecydował się przywdziać mnisi habit i zgłębić wiedzę, która pozwoli zaoferować człowiekowi pomoc idącą dalej niż leczenie choroby. Po latach intensywnej praktyki, stał się jednym z najbardziej cenionych nauczycieli jogi w Indiach, autorem bogatej literatury dotyczącej jej praktyki i filozofii. Nigdy nie podejmując podróży poza granice Indii, w 1957 roku wysyła do Stanów Zjednoczonych swojego ucznia Svami Visnu Devanandę, który inicjuje pracę International Sivananda Yoga Vedanta Centers. Podejście do praktyki asan jest tutaj łagodne i spokojne, opiera się na sekwencji 12 powitań słońca, głębokiej relaksacji, ćwiczeniach oddechowych i recytacji mantr. Równoważną częścią praktyki jest pielęgnowanie zdrowego stylu życia – utrzymywanie diety wegetariańskiej, praca nad pozytywnym nastawieniem i akceptacją siebie oraz medytacja.
Ashtanga Joga – to tradycja Sri K. Pattabhi Jois. W trakcie praktyki asany wykonywane są w konkretnej sekwencji vinyasie, stopniowo prowadząc adepta do odkrywania coraz głębszego potencjału – fizycznego, psychologicznego i duchowego. Z pomocą prawidłowego oddechu ujjayi pranayama, jogicznych pozycji i skupionego wzroku, praktykujący zdobywa kontrolę nad zmysłami i pogłębia świadomość siebie. Wykazując się w praktyce dyscypliną i poświęceniem, praktykujący osiąga stabilność ciała i umysłu. Sednem w praktyce vinyasy jest panowanie nad oddechem. Jego przepływ kontrolowany jest za pomocą tzw. bandha – zamków, pieczęci. Dzięki ich stosowaniu podnosi się poziom wewnętrznego gorąca. Oczyszcza ono mięśnie i narządy wewnętrzne, usuwa toksyny i poprawia krążenie. Intensywność sekwencji jest stopniowana. Sekwencje podstawowe oczyszczają i ustawiają ciała; sekwencje przejściowe tonują pracę układu nerwowego i udrażniają kanały energetyczne; sekwencje zaawansowane są połączeniem siły i zwinności – ich praktyka wymaga większej sprawności, ale i większej pokory. Na każdym z wcześniejszych poziomów należy rozwinąć siłę i równowagę, aby bezpiecznie pójść dalej. Według Śri Pattabhiego Jois „gdzie nie ma wysiłku, nie ma też i korzyści”. Praktyka tego stylu jest siłowa, energetyczna i wymagająca. Asthanga oznacza dosłownie „osiem części, członów”. Zostały one wymienione przez Patanjalego w Jogasutrach: yama, niyama (reguły dotyczące naszego sposobu życia i jakości praktyki), asana (pozycje), pranayama (kontrola oddechu), pratyahara ( powściągnięcie zmysłów), dharana (koncentracja), dhyana (medytacja), samadhi (kontemplacja, stan nadświadomości). Praktyka w obrębie jednej części wspiera rozwój w obrębie innej.
Bikram Yoga jest stylem nauczanym przez Bikrama Choudhury. Jest to system 26 pozycji, praktykowanych według ustalonej sekwencji w pomieszczeniu ogrzanym do 40 stopni Celsjusza. Styl ten wymaga od adepta sprawności i wytrzymałości. Rozgrzanie mięśni pozwala na głębszą, a przy tym bezpieczniejszą pracę. Ciepło zapobiega ewentualnym kontuzjom. Intensywne pocenie się usuwa z organizmu toksyny.
autor artykułu: Natasza Moszkowicz